Σύγχρονες Πλουτοπαραγωγικές Πηγές Ανάπτυξης της Ορεινής Νάξου

του Ιάκωβου Β. Γιακουμή

Χημικού Μηχανικού Ε.Μ.Π.

Στις 19 Ιουλίου 2009 πραγματοποιήθηκε στο Χαλκί Νάξου συνέδριο με τίτλο: «Δρόμοι Αναζωογόνησης των Χωριών μας» με διοργανωτές τον Πολιτιστικό Οργανισμό του Δήμου Δρυμαλίας και το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πληροφόρησης Europe Direct. Το παρόν άρθρο περιέχει κωδικοποιημένα τα κυριότερα σημεία της εισήγησης του Ιακώβου Β. Γιακουμή με τίτλο:

Ο Νομός Κυκλάδων γνώρισε μία πρωτοφανή μείωση του πληθυσμού του τις δεκαετίες του 1950 και 1960, καθώς ένα σημαντικό μέρος των κατοίκων του αναζήτησαν καλύτερη τύχη είτε στην Αθήνα είναι στο εξωτερικό. Η διαδικασία αυτή αναστράφηκε μετά την δεκαετία του 1970 λόγω της ανάπτυξης του τουρισμού. Ως αποτέλεσμα αυτού, ο πληθυσμός των Κυκλάδων έφτασε στην απογραφή του 2001 στους 112.815 κατοίκους, αυξημένος κατά 18,3% σε σύγκριση με την απογραφή του 1991 (94.005 κάτοικοι) – η αντίστοιχη αύξηση του πληθυσμού της επικράτειας ήταν μόλις 6,7%. Σημαντικό μέρος της αύξησης αυτής οφείλεται στους ευρεία γνωστούς τουριστικούς προορισμούς των Κυκλάδων με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την Μύκονο που αύξησε τον πληθυσμό της κατά 56,3% (9.660 κάτοικοι το 2001 από 6.179 κάτοικοι το 1991).

Η Νάξος, παρόλο που δεν κατατάσσεται στους γνωστότερους τουριστικούς προορισμούς, γνώρισε μία αύξηση του πληθυσμού της της τάξεως του 18,9% (17.646 κάτοικοι το 2001 έναντι 14.838 κατοίκων το 1991). Μία προσεκτικότερη εξέταση των αριθμών, όμως, αναδεικνύει αυτό που βιώνουν καθημερινά οι κάτοικοι της Ορεινής Νάξου – δηλαδή την Νάξο των δύο ταχυτήτων. Πιο συγκεκριμένα, ο Δήμος Νάξου αύξησε τον πληθυσμό του κατά 30,4% (11.634 κάτοικοι το 2001 έναντι 8.924 κάτοικοι το 1991), σε αντίθεση με τον Δήμο Δρυμαλίας που απλά διατήρησε τον πληθυσμό του στα επίπεδα των 6.000 κατοίκων (6.012 το 2001 από 5.914 το 1991). Επομένως, με την παραδοχή ότι η αύξηση του πληθυσμού ενός τόπου αποτελεί μέτρο ανάπτυξης, συμπεραίνουμε ότι το σύνολο της ανάπτυξης του νησιού πραγματοποιείται στον Δήμο Νάξου.

Η αύξηση του πληθυσμού του Δήμου Νάξου είναι αξιοπρόσεκτη καθότι το νησί δεν είναι στην 1^η ταχύτητα των τουριστικών προορισμών των Κυκλάδων (όπως είναι η Μύκονος, η Πάρος και η Σαντορίνη), επομένως η ανάπτυξή του δεν οφείλεται μόνο στην ανάπτυξη των τουριστικών υποδομών και δραστηριοτήτων. Η ανάπτυξη του πρωτογενούς τομέα της οικονομίας στο Δήμο Νάξου έχει προσφέρει και χειμερινή δραστηριοποίηση στους κατοίκους του, με αποτέλεσμα την συνακόλουθη ανάπτυξη και των υπολοίπων τομέων της οικονομίας. Παραδείγματα τέτοιων δραστηριοποιήσεων είναι η αγελαδοτροφεία (η οποία προμηθεύει με γάλα τα τυροκομεία του νησιού προς παραγωγή γραβιέρας και άλλων τυροκομικών και γαλακτοκομικών προϊόντων) και η παραγωγή του παρατόσπορου (που έχει οδηγήσει στην σπορά σημαντικών εκτάσεων στην πεδινή Νάξο). Έχοντας ως παράδειγμα καλής πρακτικής ανάπτυξης την περιοχή του Δήμου Νάξου, εύκολα εξάγεται το συμπέρασμα ότι η προσπάθεια αναζωογόνησης των χωριών της Ορεινής Νάξου δεν πρέπει να είναι μονοδιάστατη (μέσω του τουρισμού) αλλά πρέπει να εστιάσει και στους άλλους τομείς της Οικονομίας.

Στο παρόν άρθρο θα αναφερθούν τρεις αναπτυξιακές ευκαιρίες για την Ορεινή Νάξο: η τυροκομία, η αμπελουργία και η εκμετάλλευση της Σμύριδας. Προτάσεις και παραδείγματα καλών πρακτικών από άλλες περιοχές θα συνοδεύουν την κάθε αναπτυξιακή ευκαιρία.

Τυροκομία: Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της Ορεινής Νάξου είναι ο υπερπληθυσμός των αιγοπροβάτων (τα αίτια του προβλήματος αυτού έχουν να κάνουν με τις πρακτικές επιδοτήσεων που ακολουθούνται πολλά χρόνια τώρα). Η υπερβόσκηση δημιουργεί σημαντικά προβλήματα στις καλλιέργειες, χρόνιες διενέξεις μεταξύ των κατοίκων και σημαντική υποβάθμιση για το περιβάλλον. Από την άλλη πλευρά, η παράδοση της κτηνοτροφίας στα ορεινά του νησιού έχει οδηγήσει στην παραγωγή εξαίρετων τυροκομικών προϊόντων με χαρακτηριστικό παράδειγμα το ξινότυρο. Επομένως, η υπερβόσκηση από πρόβλημα μπορεί να μετατραπεί σε ευκαιρία ανάπτυξης μέσω της δημιουργίας Ε.Α.Σ. Δρυμαλίας (στα πρότυπα και με την βοήθεια της Ε.Α.Σ. Νάξου) ή μέσω της δραστηριοποίησης της Αναπτυξιακής Εταιρίας «Αριάδνη» με σκοπό την:

1. Δημιουργία σταθμών πρόψυξης – συγκέντρωσης γάλακτος

2. Δημιουργία μικρής σύγχρονης τυροκομικής μονάδας

3. Σύνδεση της κτηνοτροφίας – τυροκομίας με τον αγροτουρισμό

Ο στόχος της προσπάθειας αυτής θα πρέπει να είναι η παραγωγή και τυποποίηση του ξινότυρου και η λήψη πιστοποιητικού Π.Ο.Π. (Προϊόν Ονομασίας Προέλευσης) για το συγκεκριμένο παραδοσιακό προϊόν.

Αμπελουργία: Ενώ αρκετά νησιά των Κυκλάδων έχουν να επιδείξουν εξαίρετα κρασιά (π.χ. η Πάρος και η Σαντορίνη), η αμπελουργία-οινοποιία στην Νάξο παραμένει στις μεθόδους και τις πρακτικές περασμένων δεκαετιών, με αποτέλεσμα την παραγωγή κρασιού σε επίπεδο οικοτεχνίας (και για τις ανάγκες της οικογένειας και των φίλων μόνο). Κύριο πρόβλημα ποιότητας για τα Αξώτικα Κρασιά αποτελεί η πολυποικιλότητα των αξώτικων αμπελώνων που οδηγεί σε κρασιά διαφορετικής ποιότητας ανάλογα με την χρονιά. Το χρώμα, η γεύση και ο βαθμός αλκοόλ δεν είναι χαρακτηριστικά για τον κάθε παραγωγό και ποικίλουν ανάλογα με το πότε τρύγησε και τις κλιματολογικές συνθήκες της χρονιάς (οι διαφορετικές ποικιλίες στο κάθε αμπέλι δεν ωριμάζουν ταυτόχρονα). Προτείνεται η διαπραγμάτευση με την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου ώστε η επιδότηση εκρίζωσης αμπελώνων να μετατραπεί για την Νάξο σε επιδότηση:

ü Αντικατάστασης γερασμένων και μη αποδοτικών αμπελώνων ή εγκατάστασης νέων, έτσι ώστε να γίνει ανασύνθεση των αμπελώνων με ποικιλίες που ικανοποιούν τις ανάγκες της τοπικής αγοράς και των εξαγωγών.

ü Ανάπτυξης βιολογικής καλλιέργειας μέσω μετατροπής των συμβατικών ή νέων βιολογικών αμπελώνων.

ü Βελτίωσης καλλιεργητικών τεχνικών – παραγωγής μέσω της εφαρμογής Κωδίκων Ορθής Γεωργικής Πρακτικής

Σημειώνεται ότι αντίστοιχη εξαίρεση από την επιδότηση εκρίζωσης αμπελώνων αιτήθηκαν και έλαβαν οι αμπελοκαλλιεργητές της Σαντορίνης. Τελικός στόχος πρέπει να είναι η παραγωγή επώνυμου Αξώτικου κρασιού και ρακής μέσω της δημιουργίας παραδοσιακού οινοποιείου στην Ορεινή Νάξο και σύνδεση της διαδικασίας με τον αγροτουρισμό (οργανωμένες ξεναγήσεις σε αμπελώνες και οινοποιείο, εκδηλώσεις γευσιγνωσίας και παραδοσιακές-πολιτιστικές εκδηλώσεις όπως τα χατζάνια). Η πρόσφατη ίδρυση αγροτικού συνδικαλιστικού συλλόγου με την επωνυμία «ΕΝΩΣΗ ΑΜΠΕΛΟΚΑΛΛΙΕΡΓΗΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙΝΟΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΝΑΞΟΥ», με έδρα στο Δήμο Δρυμαλίας είναι μία θετική εξέλιξη προς την κατεύθυνση της παραγωγής και ανάδειξης του αξώτικου κρασιού.

Σμύριδα: Οι προηγούμενες γενιές σπούδασαν τα παιδιά τους δουλεύοντας σκληρά στα ορυχεία της σμύριδας με κόστος ακόμα και την ίδια τους την ζωή. Σε αυτούς τους ανθρώπους οφείλουμε την αξιοποίηση του κόπου τους μέσω της αξιοποίησης του ορυκτού και της ανάδειξης της λαογραφίας, της ποίησης και της ιστορίας του σμυριγλιού.

Α. Δυνατότητες εκμετάλλευσης του ορυκτού

Η φυσική σμύριδα είναι το σκληρότερο ορυκτό μετά το διαμάντι με σκληρότητα 9 Mohs. Αυτή της η ιδιότητα της προσδίδει παραδοσιακές χρήσεις όπως η απογρέζωση μεταλλικών αντικειμένων, η στίλβωση ανοξείδωτων μετάλλων, η παραγωγή λειαντικών και οι αντιολισθητικοί ασφαλτοτάπητες, αλλά και πιο σύγχρονες όπως η αποφλοίωση ρυζιού και η επικάλυψη οπτικών φακών. Τα αποθέματα φυσικής σμύριδας της Νάξου υπολογίζονται από τους γεωλόγους στα 2 εκ. τόνους, ενώ η σημερινή τιμή της τούρκικης σμύριδας είναι 210€/τόνος (παραλαβή στο λιμάνι της Σμύρνης). Οι άμεσες επενδύσεις που απαιτούνται δεν είναι σημαντικές και συνίστανται στην εγκατάσταση μύλων κοκκοποίησης σε κλάσματα 0,5-3mm προκειμένου να μπορέσει το ορυκτό να διατεθεί στις αγορές.

Β. Συνεταιριστική αξιοποίηση

Στις Η.Π.Α. κατασκευάζονται μαξιλαράκια βελονών ραπτικής σε διάφορα σχήματα (π.χ. φράουλες) με χρήση σμύριδας ως υλικό πλήρωσης. Η σμύριδα είναι καλό υλικό πλήρωσης καθώς καθαρίζει τις βελόνες από τα λίπη των χεριών και ταυτόχρονα τις ακονίζει, ενώ η τιμή του ενός δοχείου (μισού κιλού) σμύριδας για την συγκεριμένη χρήση ανέρχεται στα 11$ (7,5€).

Οι συνεταιρισμοί θα μπορούσαν να παράγουν και να εμπορεύονται υφαντά μαξιλαράκια βελονών σμύριδας.

Γ. Τουριστική αξιοποίηση εγκαταστάσεων και εναερίου

Στην Φωκίδα έχει δημιουργηθεί το Μεταλλευτικό Πάρκο Vagoneto στο οποίο δίδεται η δυνατότητα στον επισκέπτη να γνωρίσει βήμα - βήμα τη διαδικασία εξόρυξης του βωξίτη. Η Στοά 850 άρχισε να ανοίγεται το 1967 και λειτούργησε μέχρι και το 1972. Έχει συντηρηθεί κατάλληλα και έχουν ληφθεί όλα τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας για να γίνει επισκέψιμη. Έχουν αναδειχθεί όλες οι παλιές "θέσεις εργασίας" με τα ίδια παλιά μηχανήματα και με εκπληκτικά ομοιώματα μεταλλωρύχων. Η όλη αναπαράσταση έχει οπτικοακουστικό σύστημα για την πιστή απόδοση των εργασιών της εποχής. Υπάρχει ακόμα Εκθεσιακός Χώρος Μεταλλευτικής Ιστορίας που στεγάζεται στα παλιά γραφεία των Μεταλλείων καθώς και Υπαίθρια Έκθεση Μηχανημάτων με μηχανήματα κυρίως υπόγειας εκμετάλλευσης.

Στα πρότυπα του Μεταλλευτικού Πάρκου Vagoneto προτείνεται η δημιουργία προβιομηχανικού πάρκου εξόρυξης και μεταφοράς Σμύριδας. Σε μία πρόσφατη παρέμβασή τους οι Σύλλογοι των Σμυριδοχωριών (Απεραθίτικος, Κορωνιδιατών, Κεραμωτής και Σκαδιωτών-Μεσωτών) συμφώνησαν και πρότειναν τα κάτωθι πρώτα βήματα προς την δημιουργία του προβιομηχανικού πάρκου:

1. Αποφόρτιση των 12 στρεμμάτων της Αποθήκης.

2. Ολοκλήρωση των έργων στην Σαραντάρα και στην Στραβολαγκάδα.

3. Διαμόρφωση μιας επισκέψιμης στοάς σε κάθε πλευρά του βουνού Αμμόμαξη.

4. Επικαιροποίηση και συμπλήρωση των μελετών του ΙΓΜΕ και του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου για την ανάδειξη και τουριστική αξιοποίηση των Σμυριδορυχείων και του Εναερίου.

5. Ένταξη του έργου της Ανάδειξης του Προβιομηχανικού Μουσείου Σμύριδας στο ΕΣΠΑ.

6. Αξιοποίηση του αρχειακού υλικού της Διεύθυνσης της Μουτσούνας, των Σμυριδεργατικών Σωματείων και της Επιθεώρησης Μεταλλείων Νοτίου Ελλάδας (υλικό που αφορά στη σμύριδα).

Προτείνεται από τον υπογράφοντα η δημιουργία μίας αναπτυξιακής εταιρείας με την επωνυμία ΝΑΞΙΑ ΣΜΥΡΙΣ Α.Ε. με μοναδικό σκοπό την αξιοποίηση του ορυκτού και των εγκαταστάσεων.

Συμπερασματικά μπορούμε να τονίζουμε ότι η ορεινή Νάξος διαθέτει σημαντικές πλουτοπαραγωγικές πηγές οι οποίες είναι ικανές να αναζωογονήσουν τα χωριά μας αρκεί να υπάρχει όραμα και πολιτική βούληση για την αξιοποίησή τους.